Eco-semiosis: mba’éichapa ka’aguy ojepy’amongeta, oñemongeta ha oñemoheñói jey ijehegui (Guarani)

 

Ore roguata jave peteî ka’aguy ryepýpe, jahecha jepi yvyrakuéra, yvoty, yso ha yvy como mba’e ojoavy, oîva peteĩ hendápe año. Péro, semiótica rekohaságui jahecha vove, ka’aguy ndaha’éi mbohapy térã heta tekove oñembyatýva año: ha’e peteî ñanduti oikovéva, henyhẽva interpretación rehegua. Opaichagua te’õngue, yvyraguasu guive hoga’i hũ’i michĩva peve, omomba’apo ha ohendu ijereregua, ombohovái umi techaukaha, ha omyengovia iñe’êrekokatu umi marandu oguatáva tekoha ryepýpe. Ka’aguy ndaha’éi oikovéva año: ha’e opensa hekótava ramo, iñe’ẽtee ekológiko rupive.

Jakob von Uexküll omyesakã porã kuri Umwelt rehe: opavave tekove oiko hague peteĩ yvy’arapýpe omyesakãva mba’épa ikatu ohecha, ohendu, omyesakã ha omomba’apo. Peteĩ yvyra ndohechái arapýpe peteĩ kavaraicha, ni peteî avaimimiicha, ni peteî yvypóraicha. Péro opavave oikéva peteĩ ñu rembiporuha rehegua, ohasáva yvy rupive, yvytu, tesape, pohãnguéra, mbata, tyky, aky ha jehupi mba’epire elektrikokuéra rupi. Upe ja’éva “ka’aguy rembiapo” ha’e añetehápe hetaiterei ñe’êñemi semiótiko oikóva peteĩchávo heta hendápe ha heta jepive.

Yvýguype, ko ñe’êñemi oikovéva ojapo hetaiteve mba’e porã. Mycorrhiza fungi oñondivaitei yvyrakuéra rapo, omoheñoipa peteî tuichaiterei ñanduti ogueraháva tembi’u, kyhyje rerandu ha myimba rembikuaa ára’i. Peteĩ yvyra ojeity jave hasýre térã ojepyhy jave, ikatu omondo marandu iñangapykua rehegua ko tape yvýguýpe, ombou ijereregua yvyrakuérape omombarete hag̃ua ñeñangareko pohãnguéra. Kóva ndaha’éi ñe’ẽporã térã jebyky: ha’e marandu añetegua tekohápe. Ka’aguy omomarandu ijupe voi. Ha ko’ã mba’épe, eco-semiosis — tekohápe ta’ãngareko rembiapo — ndaha’éi aranduka año, ha’e mismo tekoresiliencia rera.

Agroforestería sintropica oñemohenda ko ñe’êkatupyry rehe. Ani hag̃ua ka’aguy ñe’ẽ oñemokañy agroquímica rupive, monocultivo ha pohã mbarete, oñembohetaveve sistema rekotee omoheñoiva’erã ñe’êñemi. Yvyrakuéra aty jeiporavopyre ojapo ndaha’éi temitĩrã año, síno avei oñemoañete hag̃ua iñomoirũ rekoteépe: mba’éichapa yvyrakuéra omoñemo’ã, mba’éichapa rapo omboja’o tembi’u, mba’éichapa ijeguatakue oikutu oñondive, mba’éichapa kytĩ rehegua omopu’ã jey hekopyahu. Opa jeiporavopyre ombyekovia marandu rapykuere tekoha ryepýpe. Peteĩ kytĩ jeporavo porã, por ehémplo, ha’e avei ta’ãngareko moambue: omoĩ porãjey teko remikotevẽ.

Ko jehecha ombovaipaite temitĩhára rembiapo. Ha’e ndoikovéima peteĩ tekove okáguio oiporavóva orden, síno oiko peteî ñe’ẽñemi moakãhára. Ha’e rembiapo ha’e ohechakuaa mba’e techaukaha oñeha’ãva ojepu’ã, mba’e jojaju oñembohetavetava’erã, ha mba’e jehekýi ikatúva ombou jey organización sintropica. Ha’e omba’apo peteî ñe’ẽhaiháraicha peteĩ tekoha heta ñe’ẽ rehegua, ha oikuaa opa tembiapo — tesape ñangareko, yvy ñuvã, momombyry, sucesión — omoîha peteĩ marandu ipype.

Jahecha jave ka’aguy peteĩ tekove semiótico ramo, oñemoheñói ipype heta kyre’ỹ pyahu ñane ñeimo’ã ambiental rehegua. Ojerure ñandéve jahecha hag̃ua tekove ndoúiha py’aguapy tuichavégui, síno peteĩ ñemoñe’ẽnguépe. Peteî tekoha ipu’aka ndaha’éi iñemokangýgui, síno ombovy’a hag̃ua jejavy ha hekoavei ojeporavo pyahúpe. Hetegua ha’e iñe’ẽrysýi tekoresiliencia rehegua; jejavy ha’e puntuación ombohekova’erã he’iséva; joaju ha’e sintaxis oguerekóva teko. Ka’aguy ndaha’éi sarambi: ha’e oñe’ẽ porã.

Agueraha hag̃ua agrofloresta eco-semiosis rupive, tekotevẽ jahechakuaa ambue arandu oikóva yvy ape ári. Jahechakuaa regeneración ouha comunicación rupi, ha opaichagua te’õngue — yvypóra avei — oiporuha techaukaha opa ára. Ko jehekopyahúpe, agricultura sintropica ha’e peteĩ tembiapo ekológico ha avei peteĩ kerayvoty arandupy rehegua: peteĩ mba’e’apo jaikove hag̃ua ko yvy ape ári ndaha’éi ja’e hag̃ua mba’épa he’ise opa mba’e, síno roguata hag̃ua peteĩ ñe’êñemi puku, oikovéva ñande ndive.