sábado, 26 de setembro de 2026

A ESCOLA DA FLORESTA: PEDAGOGIA SINTRÓPICA, DECOLONIALIDADE E LETRAMENTO ECOLÓGICO

 

Resumo: O artigo propõe o conceito de pedagogia sintrópica como horizonte teórico para enfrentar o iletramento ecológico contemporâneo, articulando educação decolonial, eco-comunicação e agricultura sintrópica. Parte do diagnóstico de que o plantationoceno instituiu um regime semântico baseado na monocultura da mente, no antropocentrismo e na subordinação dos ecossistemas à lógica do agronegócio. Em diálogo com Edgar Morin, Ernst Götsch e Paulo Freire, argumenta que os agroecossistemas sintrópicos constituem espaços formativos capazes de restaurar a comunicação ecológica, promover o letramento ecológico e valorizar epistemologias indígenas, fortalecendo relações de reciprocidade, autonomia e regeneração do mundo vivo.

Palavras-chave: Pedagogia Sintrópica; Educação Decolonial; Eco-comunicação; Agroecossistemas; Letramento Ecológico.

Abstract: This article proposes the concept of syntropic pedagogy as a theoretical framework for addressing contemporary ecological illiteracy by bringing together decolonial education, eco-communication, and syntropic agriculture. It begins from the premise that the Plantationocene established a semantic regime grounded in the monoculture of the mind, anthropocentrism, and the subordination of ecosystems to the logic of agribusiness. Drawing on the works of Edgar Morin, Ernst Götsch, and Paulo Freire, the article argues that syntropic agroecosystems constitute formative spaces capable of restoring ecological communication, fostering ecological literacy, and valuing Indigenous epistemologies while strengthening relationships of reciprocity, autonomy, and the regeneration of the living world.

Keywords: Syntropic pedagogy; Decolonial education; Eco-communication; Agro-ecosystems; Ecological literacy.


The Forest as University: Indigenous Eco-Communication and the Future of Agroforestry


To speak of agroforestry today is to rediscover an ancient pedagogy: the forest as a university, a living institution where knowledge circulates through signs, gestures, cycles, and interdependencies. Indigenous ways of dwelling reveal that learning is not confined to books or laboratories, but woven into the ecological fabric of reality itself. Every species, every pattern of growth, every recurrence of phenomena offers lessons to those who know how to perceive them. In this sense, agroforestry revives an ancestral literacy long dismissed by the modern worldview.

Indigenous methodologies show that knowledge does not originate in isolated minds but in ecosystems. Rivers, soils, birds, fungi, and trees are not passive scenery: they are agents in a continuous exchange of information. The forest teaches by resonance. It teaches through contrasts. It teaches through cycles of abundance and scarcity. This form of knowing is not abstract but embodied, cultivated through generations of attention, care, and coevolution. What modern science calls “systemic complexity” is, for ancestral peoples, simply the way life expresses its continuity.

This mode of learning also challenges the anthropocentric division between thought and world. If, as some Amerindian cosmologies affirm, “we are born in the center of ecology,” then meaning is not created by humans alone but emerges from the relational interplay of all beings. Agroforestry resonates deeply with this insight: its success depends not on controlling the system, but on participating in its interpretive processes. The farmer becomes part of the ecosystem’s own cognition — a co-reader of its signals, a co-author of its patterns, a co-guardian of its homeostasis.

The principles that sustain Indigenous dwelling — reciprocity, synergy, reverence, interrelation — are the same that enable syntropic systems to flourish. Managing entropy to foster syntropy is not an invention of modern agroecology; it is a practice embedded in ancestral landscapes. When Indigenous peoples opened clearings, enriched soils with organic matter, and later returned to those sites, they were engaging in ecological processes analogous to pruning, mulching, and successional design. Their methods embodied a systemic intelligence capable of sustaining biodiversity, fertility, and resilience across centuries.

This eco-communicative paradigm reveals that living systems survive because they share knowledge. Species transmit information through behaviors, chemical signals, spatial strategies, and symbiotic partnerships. Ecosystems maintain habits — recurring regularities that stabilize life amid constant disturbances. Agroforestry taps into these same dynamics: it creates networks where species exchange resources, scaffold each other’s growth, and co-construct the conditions for thriving. In this sense, a syntropic system is also an educational system, dispersing wisdom through its own architecture.

Understanding this means embracing a decolonial shift of perception. Indigenous knowledge does not revolve around humans alone but around the entire web of existence. Liberty, equality, and fraternity are ecological principles before they are political ones — conditions that ensure the flourishing of all forms of life. Agroforestry aligns with this paradigm because it decenters human dominance and restores the protagonism of ecosystems. It invites us to inhabit the world less like owners and more like participants in a vast, interdependent semiosis.

Learning to cultivate through this lens requires humility. As Ailton Krenak reminds us, to walk gently upon the Earth is to recognize that the soil is alive, that every step is a gesture within a shared story, and that regeneration is an ethical stance as much as an ecological one. Agroforestry becomes, then, a way of embodying this reverence — an act of listening, interpreting, and collaborating with the living systems that surround us. In this collaboration lies the possibility of renewing not only landscapes, but our own ways of inhabiting the planet.



domingo, 22 de março de 2026

Toward a semiotics of syntropy: grammaticality, evolution, and successional dynamics in agroecosystems



Abstract:
Under the scope of Systems Theory — drawing on thinkers such as Edgar Morin, Ilya Prigogine,  and  Jorge  de  Albuquerque  Vieira — and in conjunction with Charles S. Peirce’s Semiotics, this article examines the dynamics underlying Ernst Götsch’s Syntropic Agriculture, focusing  on  its  successional  cycles,  evolutionary  parameters,   and   regime  of  meaning  or grammaticality. Developed empirically and pragmatically over decades, the syntropic agroforestry model stems from Götsch’s attempt to understand how nature organizes itself to sustain and intensify life. His cultivation methodology is grounded in thermodynamic principles, transforming the management of entropy into the harvesting of syntropy, that is, life-promoting organization. We propose that this methodology operates as a stochastic and non-linear process that favours the emergence and singularity of living, stochastic systems in continuous creative evolution — genesis — enabling both the included species and the environments they inhabit to grow in resilience and complexity.   Its   triple   rootedness — thermodynamic,   eco-biological,   and   agro-cultural — constitutes  the  grammaticality  of  syntropic  agriculture,  or  its  regime  of  meaning.  Within  this framework, the physico-chemical dynamics of out-of-equilibrium systems drive species variability in  successional  cycles,  fostering  healthier,  self-productive,  and  self-organizing  ecosystems.  The article  concludes  that  Syntropic  Agriculture  positions Homo sapiens as  an  operator  of  semantic transformations within agroecosystems.

Keywords: Syntropic Agriculture, Ernst Göstch, Agro-ecosystem, Semiotics, Complexity.


terça-feira, 6 de janeiro de 2026

Ecologia Ancestral: Aprendendo Agrofloresta por Meio dos Modos Indígenas de Habitar

 

A agrofloresta sintrópica costuma aparecer como uma inovação recente, mas suas raízes mais profundas se estendem a modos ancestrais de habitar praticados por povos indígenas há milênios. Suas formas de cultivo não eram apenas técnicas agrícolas, mas verdadeiras gramáticas ecológicas — regimes semióticos nos quais terra, espécies e seres humanos coevoluíam por meio da interpretação recíproca. A floresta não era um ambiente externo, mas um interlocutor vivo, e o ato de cultivá-la fazia parte de uma longa conversa sustentada ao longo das gerações. Sob essa perspectiva, a agrofloresta não surge como uma descoberta moderna, mas como uma ressonância contemporânea de uma inteligência ecológica antiga.

Ao longo da Amazônia, povos indígenas moldaram a floresta por meio de uma coreografia deliberada de movimento, perturbação e cuidado. Eles não permaneciam fixos em um único lugar; deslocavam-se seguindo os ritmos dos rios e das estações, cultivando e depois abandonando roças, permitindo que as florestas se regenerassem ao longo do tempo. Esses deslocamentos não eram um nomadismo aleatório, mas uma estratégia semiótica: ao abrir clareiras, podar a vegetação, enriquecer os solos com matéria orgânica e depois deixá-los se recuperar, criavam um mosaico de paisagens produtivas que alimentava os humanos e inúmeras outras espécies. A cada retorno, encontravam um ambiente rejuvenescido — um agroecossistema que havia metabolizado a perturbação em abundância.

Entre os Yanomami, essa forma de manejo aparece com clareza cristalina. Sua prática de preservar a “pele da terra”, nutrindo o solo com a queda de folhas e resíduos florais, espelha os princípios mais tarde sintetizados na agricultura sintrópica. A fertilidade não nasce da extração, mas da sobreposição ininterrupta de matéria orgânica — uma memória ecológica que a floresta escreve e reescreve sobre si mesma. Gerir a entropia para gerar sintropia não era um conceito abstrato, mas uma metodologia vivida, enraizada em uma atenção profunda aos próprios modos da floresta de sustentar a vida.

Essa sensibilidade ecológica era sustentada por uma epistemologia radicalmente diferente da visão moderna. Para os povos indígenas, floresta e humano são inseparáveis — duas expressões de um mesmo continuum semiótico. Não há uma fronteira nítida entre organismo e ambiente, mente e matéria. Seguindo uma lógica próxima ao sinequismo, o pensamento flui pelas relações que conectam espécies, paisagens e ciclos. A floresta pensa através de nós tanto quanto nós pensamos através dela. Por isso, a agrofloresta não é apenas uma técnica: é um diálogo, uma dupla condução na qual agricultor e ecossistema se orientam mutuamente rumo a maior complexidade e resiliência.

Habitar o mundo dessa forma exige abandonar hábitos de percepção antropocêntricos. A modernidade frequentemente reduziu as nações indígenas ao rótulo de “caçadores-coletores”, deixando de reconhecer seu papel como mediadores e arquitetos das relações ecológicas. No entanto, seus modos de habitar incorporam princípios que a ecologia contemporânea hoje redescobre: reciprocidade, coevolução e equidade sistêmica. Nessas práticas, liberdade, igualdade e fraternidade não são ideais centrados no humano, mas condições ecológicas compartilhadas entre espécies, assegurando a estabilidade dos sistemas vivos ao longo do tempo.

Quando abordada por essa gramática ancestral, a agrofloresta torna-se mais do que um modelo agrícola: ela restaura nossa capacidade de ler os ecossistemas. As metodologias indígenas nos lembram que o conhecimento está em toda parte — na queda das folhas, no movimento da água, nos ritmos sucessionais, na memória dispersa das espécies. Cada gesto da floresta carrega um interpretante, e aprender a reconhecer esses signos faz parte da regeneração da terra e de nós mesmos. Cultivar de forma sintropica é retornar a essa alfabetização ecológica.

Nesse sentido, o trabalho de regeneração hoje carrega uma dimensão decolonial. Ele exige não apenas novas técnicas, mas uma mudança de cosmovisão — um deslocamento do egocentrismo para uma compreensão ecocêntrica da vida como interdependência. A agrofloresta ressoa com esse deslocamento porque nos convida a participar da criatividade autopoiética dos ecossistemas, integrando nossas ações ao fluxo ancestral de energia, matéria e sentido. Caminhar suavemente, como ensina Krenak, não é uma metáfora, mas um método: uma forma de cultivar a complexidade honrando o tecido semiótico que sustenta toda a existência.

Leia mais em: Comunicação decolonial: por uma semântica de um habitar ancestral

Yukó Xâne Kúti: Agrofloresta Enomóne Terena Nâni Reko Rupive (Terena)

 

Agrofloresta sintropika ihóko ovokoti ihâti peteĩ tembiapo pyahu ramo, enomóne ihóko ipóne xâne Terena nâni reko ipóne yukó kúti. Terena nâni temitỹ ndaha’éi tembiapo kóyene año; ihóko peteĩ xâne arandu, peteĩ ñe’ẽ ipóne yukó, yvy, ka’avo, mymba ha ava oñondive ovokoti, oñe’ẽ ha oñembo’e jey. Yukó ndaha’éi peteĩ tekoha okápe oĩva; ihóko peteĩ ñe’ẽngatu oikovéva, ha temitỹ ihóko peteĩ ñomongeta ipóne nâni ovokoti arasa pukukue.

Amazonía tuichakue jave, ava ypykue ovokoti yukó ipóne xâne rupive: oguata, omboja’o, oñangareko ha oheja toikove jey. Ndopyta peteĩ hendápe año; ovokoti ysyry ha araro’y rytymbo rupive, omba’apo temitỹ ha upéi oheja yukó toñemoĩporã jey. Kóva ndaha’éi tape’ỹ; ihóko peteĩ tembiapo he’ẽva. Ombojuruja yvy, omonguera ka’avo, omyenyhẽ yvy rekove ha oheja toikakuaa jey. Péicha yukó omoambue jejavy hag̃ua tekove ipóne.

Yanomami nâni tembiapo ohechauka porã ko arandu. Oñangareko “yvy pire” rehe, omongaru yvy rogue ha yvoty rembyre rupive, ohechauka mba’éichapa yvy imbarete ndoumi’ẽi oñembogue hag̃ua, ou oñembyaty hag̃ua. Entropía ha sintropía ndaha’éi ñe’ẽ arandu año; ihóko tembiapo ojeikóva, yukó rape oñehendu porã rupive.

Terena nâni arandu he’i yukó ha ava peteĩcha hína. Ndaipóri pa’ũ sakã ava ha yvy apytépe, akã ha mba’e apytépe. Py’apy ovokoti umi joaju oikóva ka’avo, yvy ha arapoty apytépe. Yukó ovokoti ñande rupive avei, ha ñande ovokoti yukó rupive. Upévare agrofloresta ndaha’éi técnica año; ihóko peteĩ ñomongeta, peteĩ sambyhy oñondive.

Ko yvy ári jaiko hag̃ua péicha, tekotevẽ ñamboyke arandu anthropocéntrica. Arandu pyahu ndohechakuaái heta jey ava ypykue tembiapo ka’aguy ñangarekoha ramo. Hákatu iñe’ẽteko ohechauka joayhu, joaju ha joja opa tekove apytépe. Ko’ã mba’e ha’e teko imbarete hag̃ua arapoty pukukue.

Agrofloresta ko arandu ypykue rupive ojehechávo, ihóko peteĩ tape ñande py’apy jey. Arandu oĩ rogue ho’ápe, y osẽhápe, ka’avo rytymbo-pe, ha tekove mandu’ápe. Temitỹ sintropika ihóko ko arandu rehe jevy.

Ko tembiapo ko’ẽrãpe guarã oguereko peteĩ ñe’ẽ decolonial. Ndaha’éi técnica pyahu año; ihóko peteĩ arandu ñemoambue. Agrofloresta oinvita ñandéve jaiko hag̃ua yukó arandu rupive, ñande rembiapo oñembojoaju hag̃ua energía, mba’e ha he’ẽ ypykue rapépe. Py’aguapy hag̃ua guata ndaha’éi ñe’ẽpoty año; ihóko tembiapo oñangareko hag̃ua tekove joaju rehe.

Ypykue Reko Arandu: Agroforestería Ñeñemoarandu Ava Ypykue Reko Rupive (Guarani)


Agroforestería sintropika ojehecha heta hag̃ua peteĩ tembiapo pyahu ramo, hákatu iñepyrũ pypuku eterei ava ypykue rekove hag̃ua oiko va’ekue heta arasa pukukue. Umi temitỹ rape ndaha’éi tembiapo agrikola año, ha’e peteĩ ñe’ẽtekuaa ka’aguy rehegua, peteĩ arandu semiotika oiko hag̃uáicha yvy, ka’avo, mymba ha ava oñondive, oikuaa ha oñe’ẽ ojuehe. Ka’aguy ndaha’éi peteĩ tekoha okápe oĩva, ha’e peteĩ ñe’ẽngatuha oikovéva, ha temitỹ ha’e peteĩ ñomongeta pukukue ohasa hag̃ua ñemoñare rupi.

Amazonía tuichakue jave, ava ypykue oikuaáva ombohape ka’aguy peteĩ jeroky iñakãporãva rupive: oguata, omboja’o, omonguera, ha oñangareko. Ndopyta hikuái peteĩ hendápe año, oguata ysyry ha araro’y rytymbo reheve, omba’apo temitỹ ha upéi oheja ka’aguy toikove jey. Kóva ndaha’éi tape’ỹre guata, ha’e peteĩ tembiapo he’ẽva: ombojuruja yvy, omomichĩ ka’avo, omyenyhẽ yvy rekove ha upéi oheja toñemoĩporã jey. Péicha ojejapo peteĩ yvy rembiporã mosaico, omongaruva ava ha opaichagua tekove.

Yanomami apytépe, ko tembiapo ojehecha porãiterei. Iñe’ẽteko hag̃ua oñangareko “yvy pire” rehe, omongaru yvy rogue ho’a ha yvoty rembyre rupive, ohechauka umi mba’e oñembyaty va’ekue upe rire agricultura sintropika-pe. Yvy imbarete ndoumi’ẽi oñembogue hag̃ua, ou oñembyaty hag̃ua. Ha’e peteĩ mandu’a ka’aguy ohaiva’ẽva hese ha ohaiva’ẽ jey. Entropía ñangareko ha sintropía moñepyrũ ndaha’éi tembikuaa año, ha’e tembiapo ojeikóva, ka’aguy rape oñehendu porã rupive.

Ko arandu oĩ peteĩ arandu rekópe ambuéva tuichaiteve hag̃ua arandu moderno-gui. Ava ypykue-pe guarã, ka’aguy ha ava peteĩcha hína — mokõi oñemboheko peteĩ ñe’ẽtekuaa rupi. Ndaipóri pa’ũ sakã organismo ha tekoha apytépe, akã ha mba’e apytépe. Pytyvõha joaju reheve, py’apy oiko umi joaju oikóva ka’avo, yvy ha arapoty apytépe. Ka’aguy oikuaa ñande rupive avei, ha ñande oikuaa hese rupive. Upévare agroforestería ndaha’éi tembiapo año: ha’e peteĩ ñomongeta, peteĩ sambyhy oñondive hag̃ua temitỹha ha ka’aguy ombohape joaju hag̃ua tuichave, imbareteve.

Ko yvy ári jaiko hag̃ua péicha, tekotevẽ ñamboyke tembiasa antropocéntrica. Arandu moderno omboguejýkuri heta jey ava ypykue “opañáva ha ojogueraháva” ramo, ndohechakuaái hag̃ua hikuái ka’aguy ñangarekohára ha hekoporã apohára. Hákatu iñe’ẽteko ohechauka umi arandu ko’ẽrãgua ecología ko’ág̃a ohechakuaa jey: joayhu, coevolución ha joja sistema-pe. Ko tembiapópe, tekosãso, joja ha joayhu ndaha’éi ava añónte rehegua, ha’e tekove pavẽ apytépe oñemboja’o hag̃ua teko imbarete hag̃ua arapoty rupi.

Agroforestería ko arandu ypykue rupi ojehechávo, ndaha’éi temitỹ modelo año, ha’e ñande py’apy jey mba’éichapa jaikuaa ka’aguy ñe’ẽ. Ava ypykue rembiapokuéra omomandu’a ñandéve arandu oĩha opa hendápe: rogue ho’ápe, y osẽhápe, sucesión rytymbo-pe, ha tekove mandu’a oñesẽva mombyry. Ka’aguy rembiapo peteĩteĩ oguereko he’ẽ, ha umi he’ẽ ñemoñe’ẽ ha’e yvy ha ñande jevy hag̃ua. Temitỹ sintropika ha’e ko arandu rehe jevy.

Ko’ẽrãpe guarã, ko tembiapo oguereko peteĩ mba’e decolonial. Ndaha’éi técnica pyahu año, ha’e peteĩ arandu ñemoambue — egocentrismo-gui eco-centrismo-pe, tekove joaju ramo. Agroforestería ombojoaju ko ñemoambue rehe, oinvita ñandéve jaike hag̃ua ka’aguy rembiapo autopoietico-pe, ñande rembiapo oñembojoaju hag̃ua energía, mba’e ha he’ẽ ypykue rapépe. Py’aguapy hag̃ua guata, Krenak he’iháicha, ndaha’éi ñe’ẽpoty año, ha’e tembiapo: peteĩ tape oñangareko hag̃ua joaju ha he’ẽ pavẽ rehe.

Ecología Ancestral: Aprender Agroforestería a Través de las Formas Indígenas de Habitar

 

La agroforestería sintropica suele presentarse como una innovación reciente, pero sus raíces más profundas se hunden en modos ancestrales de habitar practicados por los pueblos indígenas durante milenios. Sus formas de cultivo no eran simples técnicas agrícolas, sino verdaderas gramáticas ecológicas — regímenes semióticos en los que la tierra, las especies y los seres humanos coevolucionaban mediante la interpretación recíproca. El bosque no era un entorno externo, sino un interlocutor vivo, y el acto de cultivarlo formaba parte de una larga conversación sostenida a lo largo de generaciones. Desde esta perspectiva, la agroforestería no surge como un descubrimiento moderno, sino como una resonancia contemporánea de una inteligencia ecológica ancestral.

A lo largo de la Amazonía, las naciones indígenas moldearon el bosque mediante una coreografía deliberada de movimiento, perturbación y cuidado. No permanecían fijas en un solo lugar: se desplazaban siguiendo los ritmos de los ríos y de las estaciones, cultivando y luego abandonando huertas, permitiendo que los bosques se regeneraran con el tiempo. Estos desplazamientos no eran un nomadismo aleatorio, sino una estrategia semiótica: al abrir claros, podar la vegetación, enriquecer los suelos con materia orgánica y luego dejarlos sanar, creaban un mosaico de paisajes productivos que alimentaban a los humanos y a innumerables otras especies. En cada regreso, encontraban un ambiente rejuvenecido — un agroecosistema que había metabolizado la perturbación en abundancia.

Entre los Yanomami, esta forma de manejo aparece con especial claridad. Su práctica de preservar la “piel de la tierra”, nutriendo el suelo con la caída de hojas y residuos florales, refleja los principios que más tarde serían sintetizados en la agricultura sintrópica. La fertilidad no surge de la extracción, sino de la acumulación continua de materia orgánica — una memoria ecológica que el bosque escribe y reescribe sobre sí mismo. Gestionar la entropía para generar sintropía no era un concepto abstracto, sino una metodología vivida, basada en una atención profunda a las propias formas del bosque de sostener la vida.

Esta sensibilidad ecológica se sostenía en una epistemología radicalmente distinta de la visión moderna. Para los pueblos indígenas, el bosque y el ser humano son inseparables — dos expresiones de un mismo continuo semiótico. No existe una frontera clara entre organismo y entorno, mente y materia. Siguiendo una lógica cercana al sinequismo, el pensamiento fluye a través de las relaciones que vinculan especies, paisajes y ciclos. El bosque piensa a través de nosotros tanto como nosotros pensamos a través de él. Por eso la agroforestería no es solo una técnica: es un diálogo, una conducción compartida en la que agricultor y ecosistema se orientan mutuamente hacia una mayor complejidad y resiliencia.

Habitar el mundo de este modo exige abandonar hábitos de percepción antropocéntricos. La modernidad redujo con frecuencia a las naciones indígenas a la etiqueta de “cazadores-recolectores”, sin reconocer su papel como mediadores y diseñadores de relaciones ecológicas. Sin embargo, sus formas de habitar encarnan principios que la ecología contemporánea vuelve a descubrir: reciprocidad, coevolución y equidad sistémica. En estas prácticas, libertad, igualdad y fraternidad no son ideales centrados en lo humano, sino condiciones ecológicas compartidas entre especies, que garantizan la estabilidad de los sistemas vivos a lo largo del tiempo.

Abordada desde esta gramática ancestral, la agroforestería se convierte en algo más que un modelo agrícola: restaura nuestra capacidad de leer los ecosistemas. Las metodologías indígenas nos recuerdan que el conocimiento está en todas partes: en la caída de las hojas, en el movimiento del agua, en los ritmos sucesionales, en la memoria dispersa de las especies. Cada gesto del bosque porta un interpretante, y aprender a reconocer esos signos forma parte de la regeneración de la tierra y de nosotros mismos. Cultivar de manera sintrópica es regresar a esta alfabetización ecológica.

En este sentido, el trabajo de regeneración actual tiene una dimensión decolonial. Exige no solo nuevas técnicas, sino un cambio de cosmovisión — un desplazamiento del egocentrismo hacia una comprensión ecocéntrica de la vida como interdependencia. La agroforestería resuena con este cambio porque nos invita a participar en la creatividad autopoiética de los ecosistemas, integrando nuestras acciones en el flujo ancestral de energía, materia y significado. Caminar suavemente, como enseña Krenak, no es una metáfora sino un método: una forma de cultivar la complejidad honrando el tejido semiótico que sostiene toda existencia.

A ESCOLA DA FLORESTA: PEDAGOGIA SINTRÓPICA, DECOLONIALIDADE E LETRAMENTO ECOLÓGICO

  Resumo: O artigo propõe o conceito de pedagogia sintrópica como horizonte teórico para enfrentar o iletramento ecológico contemporâneo, a...