Okoheko Semiótica: Ikyry-oko yoyoene, otxone, iye ehaneke oviho (Terena)

 

Okoépe ko'anga ore oikóke peteĩ yvyra renda rehe. Ore roguata yvyra rovaipe, ore rohecha ñana, yvyra guasu, ta'anga’i, yvy — opaite oiko joa peteĩ hendápe. Pero ore rohecha ramo Terena remiandu rupi, ka'aguy ndaha'éi peteĩ aty oiko joa va'ekue, ha’e peteĩ teko joaju oikóva. Yvyra guasu guive fungo’i michĩmeve, opavave ohecha yvy, ohendu sãno, ha oñemoambue umi marandu oguatáva ka’aguy ryepýpe. Ka’aguy ndaha’éi oikovéva año — oike avei he’íva, oñe’ẽ hekoitépe.

Jakob von Uexküll he’i haguéicha, opaite ava orekópe ijehegui peteĩ hekove-jeroviaha: umi mba’e ikatúva ohendu, ohecha ha oikuaa. Peteĩ yvyra ndohendúi yvytyra’e oñanduháicha, térã ava oñanduháicha. Ha katu, opaite oiko ka’aguy ryepýpe oike peteĩ ñe’ẽ joajuhápe, oguatáva yvy rupi, yvytu rupi, kuarahy rendy, mba’e ryakuã, yvytu ryapu, yvytu hu’ũ ha jepeve mbarete’i oikóva yvyra kua rupi. Upe “ka’aguy remikotevẽ” ja’éva — añetehápe — ha’e ñe’ẽmandu’a opaite oikóva oñomongeta joa hetave hendápe.

Yvy guýpe, ko ñe’ẽ joaju ipyahuve. Fungo oikóva yvyra rapo ndive omoĩ peteĩ ñandutípe opa yvyra rapo, ogueraháva tembi’u, marandu kyhyje rehegua, térã tembi’u omongakuaáva. Yvyra oñembyaíva ohechakuaa ha omondo marandu yvy guýre, ha umi yvyra ypýpe oĩva omombarete ijehegui. Ko’ã mba’e ndaha’éi ñe’ẽ porã, ha’e teko añeteguáva ka’aguy remiandu. Ka’aguy oñemomaranduve ijupe voi. Péicha, eco-semiótica — ka’aguy rembiapo sãno — ndaha’éi arandu mombe’u, ha’e peteĩ pu’aka omombaretéva tekovai.

Agrofloresta sintropica oĩ ko arandu rehe. Ani jafyhyjey ka’aguy ñe’ẽ vaihápe veneno, peteĩnte yvyra, ha pohã vai. Upe rangue, jaipytyvõ ka’aguy ojehekombo’e haguã. Umi yvyra oĩ joa ñemityhápe ojeiporavo ndaha’éi año temitỹrã, síno mba’éichapa oñomongeta porã joa: mba’éichapa ome’ẽ kuarahy’ã, mba’éichapa rapo omboja’o tembi’u, mba’éichapa hi’arekopa, mba’éichapa jeikytĩ (poda) omongakuaa jey. Opa mba’e jajapóva omoambue ka’aguy ñe’ẽ. Peteĩ poda, techapyrã, ha’e peteĩ ñe’ẽ pyahu — omoĩ pyendavévo ka’aguy rekokuaa.

Ko aipórã omoambue avei ñande rembiapo ñemitỹhápe. Ani ja’e ñande ha’eha umi omanda ka’aguyre. Ñande roiko ñe’ẽ mbo’eha, rombojoaju ka’aguy remiandu. Rohecha mba’e sãno tekotevẽ mbareteve, mba’e joaju tekotevẽ rohupi, mba’e ñemongyhyje ikatúva omoporã jey teko. Ñande roiko peteĩ ñe’ẽmboja’ópe, jaiporavo cada mba’e jaikuaágui ka’aguy ohendutaha.

Ka’aguy rehecha ramo temimo’ã oikovéva, heta mba’e ipy’aguapy. Tekove ndoroguerekói iñepyrũ pyta’ỹme, oiko oñe’ẽme’ẽ rupi. Peteĩ ka’aguy iporã ndaha’éi ndoguerekóire jepy’apy, síno oikuaágui mba’éichapa omoambue jepy’apy teko pyahu rehe. Hetaichagua teko ha’e ñe’ẽrã mbarete, jeiko vai ha’e punto oñemoambúva he’iséva, joaju ha’e ñe’ẽjoaju oporombohetãva tekove. Ka’aguy ndaha’éi sarambi — ha’e iñe’ẽ porã.

Jajea aproxima agrofloresta eco-semiótica rupi, jaikuaa oĩha arandu oikóva ka’aguy ryepýpe. Jahechakuaa rekove oñemongaru ñe’ẽ rupi, ha opaite oikovéva — ava jepe — oiporu sãno oñondive. Péicha, jaipuru ñemitỹ sintropico ha’e peteĩ teko rohayhu yvy rehe, ñañemoĩha ndaha’éi jára ramo, síno joajuha guasu oikovéva ryepýpe.