Yukó Xâne Kúti: Agrofloresta Enomóne Terena Nâni Reko Rupive (Terena)

 

Agrofloresta sintropika ihóko ovokoti ihâti peteĩ tembiapo pyahu ramo, enomóne ihóko ipóne xâne Terena nâni reko ipóne yukó kúti. Terena nâni temitỹ ndaha’éi tembiapo kóyene año; ihóko peteĩ xâne arandu, peteĩ ñe’ẽ ipóne yukó, yvy, ka’avo, mymba ha ava oñondive ovokoti, oñe’ẽ ha oñembo’e jey. Yukó ndaha’éi peteĩ tekoha okápe oĩva; ihóko peteĩ ñe’ẽngatu oikovéva, ha temitỹ ihóko peteĩ ñomongeta ipóne nâni ovokoti arasa pukukue.

Amazonía tuichakue jave, ava ypykue ovokoti yukó ipóne xâne rupive: oguata, omboja’o, oñangareko ha oheja toikove jey. Ndopyta peteĩ hendápe año; ovokoti ysyry ha araro’y rytymbo rupive, omba’apo temitỹ ha upéi oheja yukó toñemoĩporã jey. Kóva ndaha’éi tape’ỹ; ihóko peteĩ tembiapo he’ẽva. Ombojuruja yvy, omonguera ka’avo, omyenyhẽ yvy rekove ha oheja toikakuaa jey. Péicha yukó omoambue jejavy hag̃ua tekove ipóne.

Yanomami nâni tembiapo ohechauka porã ko arandu. Oñangareko “yvy pire” rehe, omongaru yvy rogue ha yvoty rembyre rupive, ohechauka mba’éichapa yvy imbarete ndoumi’ẽi oñembogue hag̃ua, ou oñembyaty hag̃ua. Entropía ha sintropía ndaha’éi ñe’ẽ arandu año; ihóko tembiapo ojeikóva, yukó rape oñehendu porã rupive.

Terena nâni arandu he’i yukó ha ava peteĩcha hína. Ndaipóri pa’ũ sakã ava ha yvy apytépe, akã ha mba’e apytépe. Py’apy ovokoti umi joaju oikóva ka’avo, yvy ha arapoty apytépe. Yukó ovokoti ñande rupive avei, ha ñande ovokoti yukó rupive. Upévare agrofloresta ndaha’éi técnica año; ihóko peteĩ ñomongeta, peteĩ sambyhy oñondive.

Ko yvy ári jaiko hag̃ua péicha, tekotevẽ ñamboyke arandu anthropocéntrica. Arandu pyahu ndohechakuaái heta jey ava ypykue tembiapo ka’aguy ñangarekoha ramo. Hákatu iñe’ẽteko ohechauka joayhu, joaju ha joja opa tekove apytépe. Ko’ã mba’e ha’e teko imbarete hag̃ua arapoty pukukue.

Agrofloresta ko arandu ypykue rupive ojehechávo, ihóko peteĩ tape ñande py’apy jey. Arandu oĩ rogue ho’ápe, y osẽhápe, ka’avo rytymbo-pe, ha tekove mandu’ápe. Temitỹ sintropika ihóko ko arandu rehe jevy.

Ko tembiapo ko’ẽrãpe guarã oguereko peteĩ ñe’ẽ decolonial. Ndaha’éi técnica pyahu año; ihóko peteĩ arandu ñemoambue. Agrofloresta oinvita ñandéve jaiko hag̃ua yukó arandu rupive, ñande rembiapo oñembojoaju hag̃ua energía, mba’e ha he’ẽ ypykue rapépe. Py’aguapy hag̃ua guata ndaha’éi ñe’ẽpoty año; ihóko tembiapo oñangareko hag̃ua tekove joaju rehe.