Agroforestería sintropika ojehecha heta hag̃ua peteĩ tembiapo pyahu ramo, hákatu iñepyrũ pypuku eterei ava ypykue rekove hag̃ua oiko va’ekue heta arasa pukukue. Umi temitỹ rape ndaha’éi tembiapo agrikola año, ha’e peteĩ ñe’ẽtekuaa ka’aguy rehegua, peteĩ arandu semiotika oiko hag̃uáicha yvy, ka’avo, mymba ha ava oñondive, oikuaa ha oñe’ẽ ojuehe. Ka’aguy ndaha’éi peteĩ tekoha okápe oĩva, ha’e peteĩ ñe’ẽngatuha oikovéva, ha temitỹ ha’e peteĩ ñomongeta pukukue ohasa hag̃ua ñemoñare rupi.
Amazonía tuichakue jave, ava ypykue oikuaáva ombohape ka’aguy peteĩ jeroky iñakãporãva rupive: oguata, omboja’o, omonguera, ha oñangareko. Ndopyta hikuái peteĩ hendápe año, oguata ysyry ha araro’y rytymbo reheve, omba’apo temitỹ ha upéi oheja ka’aguy toikove jey. Kóva ndaha’éi tape’ỹre guata, ha’e peteĩ tembiapo he’ẽva: ombojuruja yvy, omomichĩ ka’avo, omyenyhẽ yvy rekove ha upéi oheja toñemoĩporã jey. Péicha ojejapo peteĩ yvy rembiporã mosaico, omongaruva ava ha opaichagua tekove.
Yanomami apytépe, ko tembiapo ojehecha porãiterei. Iñe’ẽteko hag̃ua oñangareko “yvy pire” rehe, omongaru yvy rogue ho’a ha yvoty rembyre rupive, ohechauka umi mba’e oñembyaty va’ekue upe rire agricultura sintropika-pe. Yvy imbarete ndoumi’ẽi oñembogue hag̃ua, ou oñembyaty hag̃ua. Ha’e peteĩ mandu’a ka’aguy ohaiva’ẽva hese ha ohaiva’ẽ jey. Entropía ñangareko ha sintropía moñepyrũ ndaha’éi tembikuaa año, ha’e tembiapo ojeikóva, ka’aguy rape oñehendu porã rupive.
Ko arandu oĩ peteĩ arandu rekópe ambuéva tuichaiteve hag̃ua arandu moderno-gui. Ava ypykue-pe guarã, ka’aguy ha ava peteĩcha hína — mokõi oñemboheko peteĩ ñe’ẽtekuaa rupi. Ndaipóri pa’ũ sakã organismo ha tekoha apytépe, akã ha mba’e apytépe. Pytyvõha joaju reheve, py’apy oiko umi joaju oikóva ka’avo, yvy ha arapoty apytépe. Ka’aguy oikuaa ñande rupive avei, ha ñande oikuaa hese rupive. Upévare agroforestería ndaha’éi tembiapo año: ha’e peteĩ ñomongeta, peteĩ sambyhy oñondive hag̃ua temitỹha ha ka’aguy ombohape joaju hag̃ua tuichave, imbareteve.
Ko yvy ári jaiko hag̃ua péicha, tekotevẽ ñamboyke tembiasa antropocéntrica. Arandu moderno omboguejýkuri heta jey ava ypykue “opañáva ha ojogueraháva” ramo, ndohechakuaái hag̃ua hikuái ka’aguy ñangarekohára ha hekoporã apohára. Hákatu iñe’ẽteko ohechauka umi arandu ko’ẽrãgua ecología ko’ág̃a ohechakuaa jey: joayhu, coevolución ha joja sistema-pe. Ko tembiapópe, tekosãso, joja ha joayhu ndaha’éi ava añónte rehegua, ha’e tekove pavẽ apytépe oñemboja’o hag̃ua teko imbarete hag̃ua arapoty rupi.
Agroforestería ko arandu ypykue rupi ojehechávo, ndaha’éi temitỹ modelo año, ha’e ñande py’apy jey mba’éichapa jaikuaa ka’aguy ñe’ẽ. Ava ypykue rembiapokuéra omomandu’a ñandéve arandu oĩha opa hendápe: rogue ho’ápe, y osẽhápe, sucesión rytymbo-pe, ha tekove mandu’a oñesẽva mombyry. Ka’aguy rembiapo peteĩteĩ oguereko he’ẽ, ha umi he’ẽ ñemoñe’ẽ ha’e yvy ha ñande jevy hag̃ua. Temitỹ sintropika ha’e ko arandu rehe jevy.
Ko’ẽrãpe guarã, ko tembiapo oguereko peteĩ mba’e decolonial. Ndaha’éi técnica pyahu año, ha’e peteĩ arandu ñemoambue — egocentrismo-gui eco-centrismo-pe, tekove joaju ramo. Agroforestería ombojoaju ko ñemoambue rehe, oinvita ñandéve jaike hag̃ua ka’aguy rembiapo autopoietico-pe, ñande rembiapo oñembojoaju hag̃ua energía, mba’e ha he’ẽ ypykue rapépe. Py’aguapy hag̃ua guata, Krenak he’iháicha, ndaha’éi ñe’ẽpoty año, ha’e tembiapo: peteĩ tape oñangareko hag̃ua joaju ha he’ẽ pavẽ rehe.
Nenhum comentário:
Postar um comentário