Ara Reko Yvyraty: ña’ẽmbo’e ñemitỹ ñande ara yvyraty ndive

 

Peteĩva umi moambue iñañaitéva ha ipu’akapáva omoingeva agrofloresta sintropika ha’e ñande rekokatu jey ara rehe. Ñemitỹ ko’ág̃agua oiko pya’e hag̃ua: kokuéra pya’e, arakuéra mbyky, tembiapo pya’e hag̃uáicha. Ara ojehecha mba’e ojeporu hag̃uáicha. Ha katu sintropía-pe, ara ndaha’éi ñorairõrã. Ha’e ñande irũ. Ñande mbo’ehára. Peteĩ ñe’ẽmondo ogueraháva yvy reko mandu’a. Ñemitỹ hag̃ua teko oñemoingovéva he’ise ñañomongeta ndaha’éi ka’avo ha yvy ndive año, sino opaite ara reko oikóva peteĩ yvy oikovévape.

Yvyraty ndokakúi tape joja rupi. Iñemoheñói oiko jevy hag̃ua: oñepyrũ, oñorairõ, oñemboaty jey ha okakuaa. Ka’avo tenondegua omoambue pya’e yvy, ombosako’i hag̃ua umi ikatu’ỹva pya’e. Kuarahy’ã ha ñembyai omboguata jeroky. Pe jajerovia “sucesión” héra ha’e, añetehápe, ñe’ẽjoaju yvy rehegua — peteĩ ñe’ẽtekuaa ara rehegua ombojoajúva ñembyai ha ñemongakuaa peteĩ jehechaukápe.

Ko’ẽre, kokuehára oiko ara rehe ñangarekohára. Oñemitỹ aty he’ise oñembojoja tekove arakuéra. Oñemopẽva ka’avo ha’e tembiapo ara rehegua omboyke pya’e kakuaa rembiasakue. Yvy ári ojeheja mba’e ojejaho’i hag̃ua omboguejy yvy ruguy ha omopyenda tembiapo michĩ. Umi ñembyai jepe oike ara ao-pe, omoheñói hag̃ua ñemboaty pyahu.

Ko’ã ara ryryi ojehechakuaa hag̃ua oikotevẽ ñema’ẽ porã, peteĩ mba’e ko’ẽre ndojapói. Ndaha’éi ñemomandu’a ñe’ẽpoty; ha’e temikuaa. Yvy reko oñe’ẽ ara rupive. Pya’e ñande apuro ojoka pe ñe’ẽmondo. Ñema’ẽ katu ha’e jeike hag̃ua pe ñomongetápe.

Jajehechaukávo yvy ara ndive, ñemitỹ ndoikovéima ñemboguéi rupi, oñepyrũ oñondivepa hag̃ua. Ndajajeruréima apopyre pya’e, jajapo hag̃ua tembiapo hi’arare’ẽ. Yvyme ndajajoguéi mba’e, jajapo hag̃ua ara ome’ẽ jey hag̃ua hekove. Ha upéicha ñaikuaa peteĩ mba’e iñimportanteva: ñemongakuaa ndaha’éi tembiapo yvy ojapóva año. Ha’e yvy reko tee.

Agrofloresta sintropika oiko upéicha peteĩ mbo’ehao ara rehegua. Ombo’e ñande jajapo hag̃ua hag̃ua’ẽ, jajogueraha hag̃ua ara, jajahayhu hag̃ua mbeguekatúpe oikuaaukáva tekoita. Jajesarekóvo yvyraty ara rehe, jajuhu jey ñande ara ñande jehecha hag̃ua tekove yvy ári.