sábado, 20 de dezembro de 2025

Yûxu Reko Kûri: Yvoty Koxomoneti Yvyraty Ara Nêno

 

Agrofloresta sintropika omoĩ peteĩ jehecha pyahu ara rehe. Ñemitỹ ko’ẽre oiko pya’e hag̃uáicha: temitỹ pya’e, tembiapo pya’e, apopyre pya’e. Ara ojehecha mba’e ojejuka hag̃uáicha. Ha katu sintropía-pe, ara ndaha’éi ava iñorairõva. Ara ha’e irũ. Ha’e mbo’ehára. Ha’e mandu’a ogueraháva yvyraty reko.

Yvyraty ndokakúi tape peteĩchagua rupi. Okakuaa hag̃ua, ohasa tembiapo heta: oñepyrũ, oñorairõ, oñemboaty jey, okakuaa. Ka’avo tenondegua ombosako’i yvy umi ikatu mbegue hag̃ua. Kuarahy’ã ha yvy jeka omboguata opa mba’e. Pe sucesión ha’e yvy ñe’ẽtekuaa ara rehegua.

Kokuehára ko’ẽre ndaha’éi tekohára yvyraty ári. Ha’e ara reko ñangarekohára. Oñemitỹ aty he’ise ombojoja tekove arakuéra. Oñemopẽ ka’avo he’ise omongakuaa kakuaa ara rupi. Yvy ojejaho’íva omombyry yvy ruguy ha omongakuaa mba’e michĩ. Opa mba’e oike peteĩ ara ryryípe.

Ko ara ryryi oikotevẽ ñema’ẽ porã. Ava ko’ẽre ndojapói ko’ã mba’e. Yvyraty oñe’ẽ ara rupive. Pe pya’e ojoko iñe’ẽ. Pe ñema’ẽ oheja ñande jaike hag̃ua iñe’ẽme.

Jajapo ñemitỹ yvy ara ndive, ndajajapo ñemboguejy. Jajapo ñondivepa. Jame’ẽ ara yvype hekove jey hag̃ua. Upéicha ñaikuaa: ñemongakuaa ha’e yvyraty reko.

Agrofloresta sintropika ha’e mbo’ehao ara rehegua. Ombo’e ñande jajapo hag̃ua’ẽ, jajapo hag̃ua ara ndive, jajapo hag̃ua tekoita ipu’akapáva. Jajesarekóvo yvyraty ara rehe, jajuhu ñande rekove yvy rembiasakuépe.

Nenhum comentário:

Postar um comentário

Ecologia Ancestral: Aprendendo Agrofloresta por Meio dos Modos Indígenas de Habitar

  A agrofloresta sintrópica costuma aparecer como uma inovação recente, mas suas raízes mais profundas se estendem a modos ancestrais de h...