sexta-feira, 12 de dezembro de 2025

Kaxe Verokaono: Agrofloresta omonhe’ẽti yoko texotu vivo (Terena)

 

Omayu iko yoko kaxe como cenário — peteĩ roroanga porã yoko ombokuai yvypora, às vezes porã, às vezes vai, mas araka’eve oiko jekoti’ari. Agrofloresta ombojerovia roike hag̃ua pe limite ikangy va’e. Kaxe ndaha’e cenário: ha’e peteĩ texo vivo, ombokuai yoko plantaka, arapo, tempo ha yvypora rembieko. Agricultura sintropica ombo’e rokanhe’ẽ hag̃ua pe texo, roikuaa iñe’ẽ, ikota, ha rojapo hendive coautor ramo.

Eko terena-pe, planta ndovai año: omombe’u, omoima’e, oñembojapo. Kuaray’anga ojupe ha’e marandu. Planta pioneira ou heta rire ha’e peteĩ frase omombe’u mombakuai. Broto ou jevy poda rire ha’e peteĩ pontuação oheja pyahu. Kaxe ojekoveri ha’e protección ha ñehenói mba’ekuera pyahu oike hag̃ua. Opa jekoti’ari agrofloresta-pe oguereko he’ise.

Ko arakutu osoité ohavi aiko comunicação humano año ndovai. Signo ohasa kaxe rupi: yvytu, yty’a, pohã’i rupi, tesape omoheñói yvyrakuera. Ko’ã ndovai metáfora: ha’e comunicación añetete tekoha oñembojerovia hag̃ua.

Agrofloresta sintropica-pe, omenhitỹ va’e rembieko ndaha’éi omoĩ haguã estrutura dura: ha’e omombarete diálogo. Oiporavo planta, omomba’e poda ára, ojapo sucessão, ha omomba’e ciclo natural. Ha’e tradutor tekoha ñe’ẽnguéra apytépe. Ko ñembohasa ha’e ñomoirũ.

Kaxe jahecha texo ramo he’ise ndotopa araka’eve ipaha. Opa tempo omoambue, opa mombakuai ohai pyahu. Regeneração ndaha’éi jere jey: ha’e ñemoheñói pyahu. Jaiko agrofloresta-pe ko jehecha rehe oñembo’e jareko pe tekotevẽ ñanembojerovia pyahu. Sistema sintropico-pe, yvypora ha mba’e oikovéva ohai oñondive yvy reko rembiasakue.

Nenhum comentário:

Postar um comentário

Ecologia Ancestral: Aprendendo Agrofloresta por Meio dos Modos Indígenas de Habitar

  A agrofloresta sintrópica costuma aparecer como uma inovação recente, mas suas raízes mais profundas se estendem a modos ancestrais de h...