Yvy oñe’ẽva: Agroforestería ñemoñe’ẽramo kuatia oikovéva (Guarani)

 

Ñande jahecha meme yvytyrysia ha ka’aguy oĩháicha fondo ramo — peteĩ ta’anga iporãva yvypóra rembiapópe g̃uarã. Péro agroforestería ombojerovia ñandéve rohasa hag̃ua pe mboyvegua ikañỹva. Pe yvytyrysia ndaha’éi peteĩ fondo: ha’e peteĩ kuatia oikovéva, oñemoñe’ẽ ha oñemoambuéva opaite te’õnguéra, arapýre, ára pukukuére ha yvypóra rembiapóre. Agricultura sintropica apo ha’ete oikuaa hag̃ua mba’éichapa ñamoñe’ẽ ko kuatia, jaikuaa iñembohasa, he’iséva, ha jajapouka hendive ñandejehegui ndaha’éi ñandejapohára ramo.

Eko’ápe, yvyrakuéra ndaha’éi oĩ año: omyesakã, omboyke ha oñemomba’e. Takuapu’ápe oime marandu. Yvyrakuéra pytãvai rire oguahẽ yvyra pytã’ỹngue — peteĩ ñe’ẽ oikuaauka ñemongyhyje. Yvyra ojeipe’a rire ou jevy hogue — kuatia ryru omombe’u pyahu. Yvy pehẽngue oguerekóva jaguerekopa he’ise avei ñemo’ã ha ñehenói pyahu te’õnguérape ikatu hag̃ua oñe’ẽ hendive. Opa mba’e ojapóva yvypóra térã yvyra — oguereko he’iséva, ha omoheñói ñemoingove pyahu.

Ko ñe’ẽrapu rehegua oheka avei he’ise avano’õ añónte oikuaa. He’iséva oiko yvytyrysia rupi, syryryháicha: yvytu rypy’a omoambuéva yvy rapo rembiapo, pohã’i rupi ohasáva marandu, tesape oikovéva omoheñóiva yvyrakuéra rekove. Ko’ã mba’e ndaha’éi ñe’ãnga: ha’e marandu añeteguáva, oipytyvõva tekoha oñemyatyrõ hag̃ua.

Agroforestería sintropica-pe, oñemitỹva rembiapo ndaha’éi omoĩ hag̃ua peteĩ tembiapo hatã ha ndoikovéiva: ha’e omombarete pe ñomongeta. Oiporavo yvyrakuéra, oiporavopa ára oñeñapytĩ hag̃ua, ha omomba’e pe ára rapykuere. Ojapo peteî ñembohasa ekologíape. Ko ñembohasa ndaha’éi pu’aka: ha’e ñomoirũ. Ohechakuaa yvy orekoma hague arandu ymaguaréma, ha avano’õ rembiapo ha’e omombarete ko arandu.

Jahecha pe yvytyrysia kuatia ramo he’ise avei noñemo’ãiha araka’eve. Opa ára oikói iñarandupyahu; opa ñemongyhyje ohai peteĩ kuatia pyahu. Ñemoingove ndaha’éi jere jey yma guare, ha’e ñemoheñói pyahu. Jaiporavo apo syntropico ko tesãihu rupi jahechakuaa hag̃ua tekove ñemoambue tekotevẽha ñanemomba’e kyre’ỹ ha ñanembojerovia pyahu. Sistema sintropico ha’e peteĩ tenda yvypóra ha mba’e oikovéva ohai hag̃ua oñondive yvy rembiasakue.