Kopenoti koxoneti ha monone: mbyky reko agrofloresta oikóvo ko’ẽgui ko’ẽpe (Terena)

 

Iti motîmo’ẽ reko agro, oime’ẽva’ẽ ko’ẽ peteĩ teko hag̃ua’ẽ peteĩha: iporã, ipy’aguapy, ha ndojerejey’ỹva. Ha’ẽỹ, teko’ẽ yvy rehegua ndoikói hag̃ua’ẽ peteĩhápe. Ka’aguy okakuaa ndaha’éi oñangarekóvo peteĩ teko yma, ha katu ojapo jey ijehegui opa ñembyai rire. Pe’ẽngue, ñemongu’e térã ñembyai ndaha’éi teko’ẽ pa’ũ — ha’ẽ kuéra omoñepyrũ teko pyahu.

Yvy oikóva ijuruja hag̃ua, marandu ojepysóva ara rehe: ama’ẽ’ẽva’ẽ hag̃ua’ẽ’ẽ hag̃ua’ẽ’ẽ, yvytu guasu ohasa hag̃ua’ẽ’ẽ, ku’ẽ’ẽ ha’ẽ’ẽ’ẽva’ẽ’ẽ’ẽ. Ka’aguy imbarete ou irekóvo katupyry omoingove hag̃ua ojapova’ekue. Yvy rendápe yvyrá’i oñepyrũva’ekue ndaha’éi ojehechaukáva hag̃ua’ẽ pa’ũ, ha katu marandu tekove pyahu rehegua. Ka’aguy ndoheja’ẽi yma guare — omoinge chupe teko pyahúpe.

Agrofloresta sintropika omoinge ava ko’ẽ peteĩ hag̃ua’ẽme. Poda, techapyrã ramo, ha’ẽ peteĩ ñembyai ojepota hag̃uáicha: omonhyru teko ko’ágãgua, ikatu hag̃uáicha peteĩ teko pyahu osẽ. Kóva ndaha’éi ñembyai vai — ha’ẽ omombarete teko’ẽ omoñepyrũ hag̃ua’ẽ ipyahúva. Teko oikóva oñemoarandu ñembyai rupi, ha ojapo hag̃ua’ẽ pyahu, yvyra reko pyahu, ha’ẽ’ẽ marandu pyahu.

Jahecha ramo ara nderejey’ỹva, ñemoingove ikatu jahecha ambue hendáicha. Entropia ndaha’éi ñehundipa — ha’ẽ ñepyrũ mborayhu pyahu. Yvy jekytĩ oiko teko ñepyrũrã. Ñorairõ oiko ñemongeta. Ndopytái hag̃ua’ẽ peteĩhápe ha katu omoñepyrũ teko pyahu.

Jaipuru ramo agrofloresta ko’ẽ hag̃ua’ẽgui, ndajaipotái jajoko opa mba’e. Jaipota jajapo teko renda ikatu hag̃uáicha teko’ẽ ijehegui oñemoarandu. Jajapo ñembiapo ka’aguy ndive, jaikuaa hag̃ua’ẽ omoñe’ẽ ñembyai ha omoinge chupe teko pyahúpe. Ko’ẽ rupi, agrofloresta ndaha’éi tembiapo agro añónte — ha’ẽ teko porã ombohape teko’ẽ ara rehegua.