domingo, 28 de dezembro de 2025

Ijevy’ỹ ha ñemongakuaa jevy: mba’érepa agrofloresta okakuaa ñembyai rupive (Guarani)

 

Ñemitỹ rehegua arandu heta jey ohecha ecosistema kuéraicha peteĩ equilibrio iporãva: ipytũ, ikatúva oñe’ẽ hag̃ua ha joja hag̃uarã. Upéicharamo jepe, tekove sistema ndokakuaái ipytũ rupi, katu katu ijevy’ỹ rupive. Ka’aguy oñemongakuaa jevy ndaha’éi orekóre peteĩ orden ypykue, katu oñemboheko jevy rire opaichagua ñembyai. Ñembyai ndaha’éi tekove jejoko; ha’e ñemoambue ñepyrũha.

Ecosistema ijurujáva hag̃ua, marandu oñembyatýva tekove oikóva rupive: y’ỹre ohasa va’ekue, ama guasu oñemopu’ãva, kuarahy ha kã’ẽ jere oñeinterpreta jevy ára hag̃ua. Ka’aguy mbarete osẽ iikatu rupi omoambue hag̃ua ñemoambue. Yvytyrusu ypykue oikéva peteĩ hendaitépe ndaha’éi hag̃ua hag̃ua hag̃ua hag̃ua; ha’e’ẽ jevy ñepyrũ. Ecosistema ndoheja rei hag̃ua ymave, katu ombojoaju hag̃ua ñembyai pyahu rape hag̃ua.

Agrofloresta sintropika omoĩ tembiapoha ko dinámica ryepýpe. Poda peteĩ yvyráre, techapyrãramo, ha’e peteĩ ñembyai ojejapóva porãme: peteĩ joja’ỹ sapy’ami oikytĩ hag̃ua teko oĩva ha omboheñói hag̃ua ipyahúva. Ko ñembyai ndaha’éi ñemongy’a; omokyre’ỹ sistema omoheko jevy hag̃ua tuichave hag̃ua. Opa tekove oikóva oñemoarandu joavy rupive, sistema sintropiko oñemoambue oñemboguejy’ỹvo ñembyai pyahu teko, yvyra ha energía ha’ẽme.

Ohechávo arapytu ka’aguy ijevy’ỹ rehegua, ñemongakuaa jevy oñehecha ambueháicha. Entropía ndaha’éi hag̃ua’ẽ; ha’e mba’e pyahu moheñóiva. Ñembyai ho’a hag̃ua heñói. Ñorairõ oiko ñe’ẽme’ẽ. Joja’ỹ oiko orden pyahu hag̃ua. Ka’aguy ndoikói equilibrio-gui, katu heta proceso joja’ỹ rupive oiko hag̃ua.

Ko’ãichagua jehechápe, agrofloresta ndaha’éi control, katu teko hag̃ua. Ndajaikói sistema hatãme, jajapo hendaitépe arandu tekove ikatu hag̃uáicha oñemboheko jevy. Ñamba’apo ka’aguy arandúndive omoñe’ẽ hag̃ua ñemoambue ha omoinge hag̃ua ipyahúva. Ñañandu ijevy’ỹ ramo, agrofloresta oiko arte: ñemongakuaa jevy arandu oikóva arapytu rupive.

Nenhum comentário:

Postar um comentário

Ecologia Ancestral: Aprendendo Agrofloresta por Meio dos Modos Indígenas de Habitar

  A agrofloresta sintrópica costuma aparecer como uma inovação recente, mas suas raízes mais profundas se estendem a modos ancestrais de h...