terça-feira, 23 de dezembro de 2025

Ñemyatyrõ porã: jahechávo porãite mba’éicha peteĩ mbarete tekove rehegua

Yvy rehe ñañe’ẽ jepi arandu térã viru resa rupi. Ñamohenda carbono, ñambojojaha tembi’u yvyguýpe, ñamomba’e tembiapo rapykuéri. Ha katu yvy jevy hag̃ua tekovepe, ndaha’éi iñakãnte ñantende hag̃ua; tekotevẽ ñañe’ẽ hag̃ua hese ambue ñe’ẽ rupi. Agrofloresta porãite ndaha’éi jeguaka añónte, ha’e peteĩ moambue. Mba’éicha jahecha yvy omoambue mba’éicha jaiko hendive. Upéicha rupi, porãite oiko peteĩ mbarete tekohápe.

Sistema sintrópico-pe, porãite ndaha’éi peteĩ mba’e okáguio oñembojoapýva. Osẽ joaju ha ñemohenda porãgui. Ka’aguy ryepýpe tekove, yvyra renda porã, kuarahy ha kuarahy’ã ñembosarái — ko’ãva ndoikói ñande resa hag̃ua añoite, ohechauka ñe’ẽnguéra oñe’ẽha porã.

Ko porãite ohasa resa añónte. Oĩ ñe’ẽngue ñande apytu’ũme, ñande pytuhẽme, ñande py rehe. Ñemitỹ rire hyakuã, yvy ári mba’e porã, guyra ha mymba ñe’ẽ — opa mba’e ha’e ñe’ẽ tekohápe. Yvy ho’u jey hag̃ua, oĩ avei porãite: yvy ruru, ka’ẽ’ẽ, tekove pyahu osẽva.

Agrofloresta rehe ñantende hag̃ua ko resa rupi, kokue ruvicha iñambue. Ndaha’éi omoĩ tembiapo, ha’e oiporavo ñe’ẽ, arandu ha ritmo. Yvyra kyvy’o ha’e peteĩ tembiapo porã. Yvy ao ha’e peteĩ sa’y ombopytu’u yvy. Ka’aguy ndaha’éi orden, ha’e tekove.

Ko porãite ndaha’éi ava mbytegua. Ohenói ñande resa tuichave hag̃ua. Ka’aguy porãite ndaha’éi orden, ha’e tekove, heta hag̃ua, ha ijehegui omoambuekuaa. Ko porãite ñantende hag̃ua ha’e ñantende hag̃ua arandu ka’aguy rehegua.


Nenhum comentário:

Postar um comentário

Ecologia Ancestral: Aprendendo Agrofloresta por Meio dos Modos Indígenas de Habitar

  A agrofloresta sintrópica costuma aparecer como uma inovação recente, mas suas raízes mais profundas se estendem a modos ancestrais de h...