quinta-feira, 18 de dezembro de 2025

Yvypóra mbytegua rire: joajupyre ñemoheñói ha tekokatu ñemongakuaa rehegua (Guarani)

 

Heta jey ñañe’ẽ hag̃ua hag̃ua hag̃ua hag̃ua hag̃ua hag̃ua, ñañemo’ẽ hag̃ua teko vai oĩva ko’ág̃a peteĩ apañuãi tekniko ramo: jaikotevẽ tembiapo iporãvéva, energía potĩvéva ha ñangareko iporãvéva. Upéicharamo jepe, tembiapo año ndaikatúi omoambue peteĩ arandu ojejapóva ñembyai ha jeipota guasu rehe. Pe apañuãi tuichave: ha’e tekokatu ha jehechaukaha rehegua. Araka’e guive, teko pyahu omoĩ yvypóra yvypóra mbytépe ha omoĩ ambuéva tekove hag̃ua hag̃ua peteĩ tenda ojehecha hag̃ hag̃ua ñande rembiapokuéra.

Agrofloresta, ipype ijeheguíva hag̃ua sintropía, omoĩ peteĩ tape ambuéva: ñemongakuaa ou joajupyre ñemoheñóigui, ndaha’éi ñangarekógui térã jejokógui.

Pe arandu sintropiko-pe, yvypóra ndaha’éi teko mboruvicha, ha ndaha’éi avei peteĩ ohecháva rei. Ha’e peteĩ tembiapoha peteĩ arandu teko tuichavévape, omba’apóva tetã ambuéva tekovére, ára rupi ha jevy hag̃ua rupi. Oimeraẽ tembiapo ñemitỹháme ha’e peteĩ tembiapo tekokatu rehegua, pórke omoambue peteĩ joaju tuicháva, ndaikatúiva oñemboty peteĩ yvypóra rekovépe año.

Yvyra ñapohano hag̃ua ha’e peteĩ ñe’ẽme’ẽ ijapytepe iñemongakuaa rehe. Ñañemitỹ jopara hag̃ua ha’e ñañe’ẽ hag̃ua peteĩ araka’eve oútava rehe, omba’apóva kuarahy ha tembi’u rupi. Yvy ñamoinge hag̃ua ha’e ñañemboja peteĩ yvyryru kañymby rehegua, umi omongu’éva tekove pytũ.

Ko tekokatu ou ñañe’ẽvo yvyra, ka’aguy ha yvy ndaha’éi makina, ha’e peteĩ teko aty oñe’ẽkuaáva. Ka’aguy ndaha’éi okakuaa rei: oikuaa, oñembohovái, omandu’a. Oimeraẽ jey peteĩ sistema oñemongakuaa jey hag̃ua peteĩ ñembyai rire, ohechauka iñarandu jeikuaa rehegua.

Upéva omoambue ñane arandu ekología rehe: ndaha’éi mba’e rechaukaha, ha’e joaju rehegua arandu — joaju ñande avei oĩhápe, ha katu ndaha’éi ñande mbytépe.

Upéicha rupi, agrofloresta ndaha’éi tembiapo yvy rehegua año: ha’e peteĩ teko arandu joikuaa rehegua. Ohechauka ñandéve tekove okakuaa joaju rupive, ha ñande raperã ndaha’éi ñamboguata hag̃ua yvy, ha’e jaikuaa hag̃ua mba’éichapa jaiko hag̃ua hekópe ko tekove arandu guasu ryepýpe.

Nenhum comentário:

Postar um comentário

Ecologia Ancestral: Aprendendo Agrofloresta por Meio dos Modos Indígenas de Habitar

  A agrofloresta sintrópica costuma aparecer como uma inovação recente, mas suas raízes mais profundas se estendem a modos ancestrais de h...