Ka’a itõnene: semiótica itowoti ha agroeko’ẽnati ikoxoneti (Terena)

 

Ka’a ha’e peteĩ oguerekóva teko’ẽ oñondivegua. Ndaha’éi yvyrakuéra aty rei, ha’e peteĩ marandu’ẽ renda: pype’ẽ, jeroky, ñembohovái ha ñemongeta oiko hag̃ua yvy, yvytu ha kuarahy rupive. Jahecha ramo agrofloresta ko’ẽ rupi, jahecha chupe peteĩ teko’ẽ okoxoneti — ndaha’éi ava akãicha, katu peteĩ renda oikove hag̃ua oñondive omohenda he’ẽ.

Sistema sintropikópe, marandu ndoikói peteĩ tekove añóntepe. Oikove umi joaju oipytyvõva tekovekuéra: mba’éichapa okakuaa oñondive, mba’éichapa oñeme’ẽ tembi’u rapo rupi, mba’éichapa ombohovái kuarahy, mba’éichapa oñemboheko ñembyai rire ha mba’éichapa ombojoaju hi’arakuéra. Heta tekove ome’ẽ marandu heta. Joaju omoinge teko’ẽ oñondive. Ñemohenda ohechauka umi joaju. Joaju guasu omoingove subteko’ẽ peteĩhápe. Tembiapo oñemboja’o omoingove heta. Ha ñemohenda oiko teko’ẽ peteĩ hag̃ua’ẽme.

Ko jeroky ha’e semiótica. Opa tembiapo ka’aguy pegua — rapo okakuaa, rogue oñemboheko, joaju tekove, heko’ẽ — ha’e marandu’ẽ. Sistema ndoikói oñe’ẽ haguã plan rupi, katu oñe’ẽ haguã oñemboheko rupi. Oimo’ã oikove jeroky, joaju ha ñomboayhu rupi.

Ka’a ha’e ta’anga ijehegui: ojapo ta’anga ijehe ijeroky rupive. Kuarahy oike ramo yvyrakuéra pa’ũme, sistema ohechakuaa pyahu ikatuha. Microtekove yvýpe heta ramo, ka’a oikuaa hekove. Ñembyai ramo oiko, ka’a ndoho jey ymaguare rendápe, katu ojapo joaju pyahu. Kóva ha’e ekología arandu: ñemoñe’ẽ tapia.

Ko renda semiótikópe, kokue apohára ndaha’éi okápe oĩva, katu peteĩ oñondivegua. Poda ha’e ojapo ta’anga pyahu sistema ryepýpe. Yvyra pyahu omoinge marandu pyahu. Kã’ẽ ñangareko ojapo hag̃ua sistema oimo’ã ijehe. Agrofloresta oiko peteĩ teko’ẽ oñe’ẽva yvy, kuarahy ha tekove rupive.

Ko ijetu’u jaikuaa ramo, ñemitỹ ojapo ambue tape. Ndajajoko teko’ẽ, jajogua hendive. Ndajapói tembiapo ipytũva, jajapo jeroky ikatu hag̃uáicha okakuaa. Ñemongakuaa jevy oiko marandu’ẽ ñemboheko: tekove oñemboheko heta arapytu rupi.

Ñemitỹ ko’ẽva ha’e jaikuaa hag̃ua ka’a ndaha’éi mba’e rei, katu peteĩ ñe’ẽngue oikovéva. Agrofloresta sintropikópe, ñande roike ko ñe’ẽme’ẽme, jaikuaa hag̃ua yvy oikove hag̃ua joaju, apopyrã ha teko’ẽ ijetu’u rupi.